MYŚLEĆ EUROPĄ – EUROPA DIALOGÓW

Idea projektu

Europa zmierza w kierunku postnarodowej wspólnoty o charakterze jeszcze nieuformowanym, nierozpoznanym, mieniącym się różnorodną paletą barw, w której brak dominujących wątków. Nic w tym zaskakującego, zważywszy na brak możliwości łatwego określenia rozwoju scenariusza wypadków, który nie wynika przecie ze ściśle określonego algorytmu dającego niezachwianą pewność, co do wyniku prowadzonych działań, lecz z milionów indywidualnych wyborów konstytuujących rzeczywistość kulturową. Historia wspólnot w Europie zdaje się zataczać krąg, który – przynajmniej w sensie symbolicznym, odrzuciwszy wymiar jakościowy – powraca do „plemiennego” pojmowania wspólnoty. To, co lokalne, już nie przeraża swoją prowincjonalnością, odmiennością od centralnie pojmowanych idei reprezentujących jedynie słuszną rację. Rzeczywistość staje w obliczu rozwarstwienia tkanki społecznej na mikrowspólnoty konstruujące i poszukujące własnej odrębności i tożsamości.

Myśleć Europą – Europa Dialogów to intelektualna klamra spajająca zespół przedsięwzięć badawczo – konferencyjno – publicystycznych, mających charakter cykliczny. Europa stanowi dziś coraz bardziej zintegrowany gospodarczo obszar, którego główną podbudową jest stowarzyszenie państw w organizmie Unii Europejskiej. Widoczne stają się wysiłki instytucjonalne Wspólnoty podejmowane w kierunku poszukiwań wspólnej tożsamości europejskiej. Zasadne staje się zatem pytanie, czy i w jakich okolicznościach – jak również, z jaką intensywnością – zachodzą procesy definiowania tożsamości europejskiej. Jak – z perspektywy różnych państw, regionów, społeczności lokalnych i jednostki – przebiega proces „warstwowej tożsamości” w następującym continuum: tożsamość europejska – tożsamość narodowa – tożsamość lokalna.

Na pograniczu polsko-niemieckim, w sytuacji permanentnej interakcji jednostek oraz instytucji, w sytuacji rodzącej się transgraniczności, czyli kolejnej formie funkcjonowania pogranicza polsko-niemieckiego po 1989 roku, zachodzi szereg zjawisk i procesów podlegających monitorowaniu i konceptualizacji naukowej różnych dyscyplin.

Region lubuski był i jest do tej pory miejscem wielkiego eksperymentu socjologicznego polegającego na:

1) całkowitej i szybkiej wymianie ludności po II wojnie;

2) przyspieszonej i sterowanej politycznie integracji społecznej, kulturowej i językowej wielu bardzo różnorodnych grup społecznych.

Obszar pogranicza polsko-niemieckiego, określonego instytucjonalnie funkcjonującymi euroregionami (m.in.: Pro Europa Viadrina oraz Sprewa-Nysa-Bóbr), to obszar „ciepłej konfrontacji” Polaków i Niemców, jak również grup mniejszościowych ów obszar zamieszkujących (Łemków, Ukraińców, Romów oraz Serbołużyczan). Rola euroregionu winna zmierzać w kierunku przyjęcia aktywnej postawy translacyjnej w rozumieniu kulturowym i komunikacyjnym.

      Zespoły

            Celem horyzontalnym oraz naukowym niniejszego projektu jest stworzenie trwałej i instytucjonalnej kooperacji między Państwową Wyższą Szkołą Zawodową w Gorzowie Wielkoposlkim a Wydziałem Kulturoznawstwa Uniwesrytetu Humboldtów w Berlinie w zakresie badań i studiów kulturoznawczych na pograniczu polsko-niemieckim.  Projekt w perspektywie trzyletniej stawia sobie za zadanie dostarczanie wiedzy źródłowej z zakresu przedstawionego powyżej dla studentów kierunku KULTUROZNAWSTO.

Celem niniejszego projektu jest przeprowadzenie gruntownej analizy badawczej w pięciu grupach tematycznych:

1. Pionierskie badania na pograniczu polsko-niemieckim z zakresu socjolingwistyki (koordynator naukowy – prof. dr hab. Anna Zielińska, PWSZ, Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk w Warszawie, współpraca – prof. dr Klaus Steinke) w następujących obszarach badawczych:

a.      Badanie związków między używaniem języka a tożsamością narodową w warunkach pogranicza.

b.      Pamięć kulturowa pogranicza polsko-niemieckiego na przykładzie regionu lubuskiego, w tym badanie niemieckiego dziedzictwa kulturowego, które przetrwało m.in. w onomastyce potocznej.

c.      Sytuacja socjolingwistyczna i procesy integracji językowej różnych grup przesiedleńców z Kresów, Polski Centralnej i Wielkopolski od 1945 r. do dzisiaj.

d.      Kontakty językowe polsko-niemieckie w okresie przedwojennym (m.in. badanie miejscowych gwar niemieckich pod kątem polonizmów, ustalenie, czy istniała dwujęzyczność polsko-niemiecka) oraz współcześnie (m.in. germanizmy systemowe i okazjonalne w polszczyźnie mieszkańców regionu lubuskiego spowodowane pobytami w Niemczech, język w rodzinach mieszanych narodowościowo, stan znajomości języka niemieckiego wśród ludności regionu lubuskiego, zwłaszcza młodzieży, zainteresowanie nauką języka niemieckiego).

e.      Prognoza rozwoju sytuacji językowej pogranicza – czy istnieje szansa na dwujęzyczność polsko-niemiecką?

Metody badawcze: wywiady terenowe, kwerenda biblioteczna oraz archiwalna.

2. Dziedzictwo akademickości regionu gorzowskiego Środkowego Nadodrza (kierownik zespołu interdyscyplinarnego – dr Dariusz A. Rymarz, Archiwum Państwowe w Gorzowie, PWSZ):

      a. Geneza pierwszych placówek paraakademickich w Landsbergu/Gorzowie (szkoła łacińska, kościelne zbiory biblioteczne itd.).

      b. Tradycje pobytu Fryderyka Schleieremachera w Landsbergu i działalność innych wybitnych postaci nauki w regionie gorzowskim.

      c. Miejscowe szkolnictwo na czele z Gimnazjum Królewskim w Landsbergu (zwanym „uniwersytetem Nowej Marcii“) a spuścizna tradycyjnych regionalnych uczelni wyższych (np. Uniwersytet Krajowy Viadrina we Frankfurtcie).

     d. Wybitne osobistości związane z Landsbergiem, szczególnie tutejsi absolwenci (np. Victor Klemperer, Kurt Scharf, Emanuel Lasker, Christa Wolf).

     e. Pruski Instytut Higieny w Landsbergu a niemiecka medycyna od XIX w. do lat II wojny światowej.

     f. Pruskie Rolnicze Zakłady Badawczo-Doświadczalne w Landsbergu – przerwana linia dziejowa od Instytutów Cesarza Wilhelma do Instytutów Maxa Plancka.

     g. Instytut Bakteriologiczno-Surowiczny dr Schreibera w Landsbergu Niemieckiej Spółdzielczości Lekarzy Weterynarii – droga do współczesnej medycyny weterynaryjnej.

     h. Państwowy Instytut Weterynaryjny i wybitne postaci polskiej nauki (np. prof. Stanisław Kirkor, apipatolog), osiągnięcia zakładów farmacji weterynaryjnej Biowet w Gorzowie.

     i. Administracja Apostolska i Kuria Biskupia w Gorzowie.

     j. Studium Nauczycielskie, Akademia Wychowania Fizycznego – główne ośrodki gorzowskiego życia naukowego.

     k. Instytut Uprawy i Gleboznawstwa, Państwowy Instytut Nawożenia i Gleboznawstwa – centra prac badawczych w regionie gorzowskim.

     l. Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa na drodze do akademickości Gorzowa w kontekście krajobrazu sąsiednich polskich i niemieckich uczelni oraz ośrodków naukowych.

Metody badawcze: kwerenda biblioteczna oraz archiwalna, wywiady.

3.  Region wielu kultur – wielowiekowy dialog etni i języków nad Dolną Wartą (prof. dr Edgar Klose – MITI e.V. zespół CBE PWSZ Gorzów, w tym pracownicy z grona Zakładu Badań Narodowościowych PAN Poznań-Warszawa oraz Instytutu Historii Stosowanej z Frankfurt nad Odrą):

     a. Dzieje osadnictwa od wczesnego średniowiecza po ruchy migracyjne XX w., jako tło regionoznawcze.

     b. Historia i pamiątki żydowskie na pograniczu polsko-niemieckim, jako szczególny przypadek wartości i tradycji bez następców.

     d. Polskie i niemieckie stowarzyszenia regionalne na pograniczu – krajobraz kulturotwórczy po 1990 r.

     e. Sieć polsko-niemieckiego kształcenia historyczno-kulturoznawczego na pograniczu – przełamywanie barier i translacja kulturowa.

     f. Turystyka kwalifikowana lub nostalgiczna i baza serwisowa do badań interdyscyplinarnych jako płaszczyzny dla historii stosowanej, kompetencje interkulturowe jako fenomen.

     g. Synteza ustaleń, jako baza wyjściowa do studiów szczegółowych, np. z zakresu kultury materialnej, zabytkoznawstwa itd. oraz kwalifikacji czy profesjonalizacji kulturoznawczych w badaniach regionalnych.

4. Dziedzictwo kulturowe i literackie regionu środkowego pogranicza polsko-niemieckiego sprzed 1945 r. (dr Martin A. Völker z zespołem) jako „tabula rasa” nauki po obu stronach granicy:

     a. Zbadanie stanu poznania twórczości kulturowej na badanym obszarze.

     b. Pszukiwania archiwalne i biblioteczne spuścizn literackich.

     c. Biografie i historie postaci twórców, wydawców i księgarzy Środkowego Nadodrza.

     d. Edycja wybranych pism i opracowań syntetycznych.

     e. Powiązania z badaniami nad nauką, tożsamością i językami w ramach przedmiotowego projektu.

5. Tożsamość europejska – tożsamość narodowa – tożsamość lokalna (dr Maciej J. Dudziak)

Celem nadrzędnym projektu jest doprowadzenie, w wyniku jego realizacji, do nawiązania oraz umocnienia instytucjonalnych relacji polsko-niemieckich na pograniczu w ramach tworzonego nowego kierunku studiów KULTUROZNAWSTWO na PWSZ w Gorzowie. Szczególny nacisk kładziony jest na połączenie profilu kształcenia studenta z regionalnym i lokalnym rynkiem pracy w warunkach pogranicza polsko-niemieckiego. Zakłada się, iż w wyniku ukończenia studiów na kierunku Kulturoznawstwo, absolwent będzie przygotowany – zarówno w zakresie merytorycznym, jak i językowym – do podjęcia pracy i kontynuowania studiów w niemieckich uczelniach oraz instytucjach pracy. Z uwagi na to, przedmioty specjalizacyjne mają charakter zorientowany na szeroko pojęty region transgraniczny. Do rozważań zostaną włączone ustalenia ośrodków akademickich aktywnych dotąd w tym zakresie w regionie – szczególnie na zasadzie partnerskiej z Wydziałem Kulturoznawstwa na Uniwersytecie Europejskim Viadrina we Frankfurcie i Kulturoznawstwem na Uniwersytecie Humboldtów w Berlinie oraz wydziałami nauk społecznych i humanistycznych uczelni w Poznaniu, Szczecinie oraz Zielonej Górze.